Wat je bij Rembrandt onmiddellijk ziet is dat tekenen voor hem vrijwel altijd gelijk stond aan zoeken. Zoeken op weg naar een overtuigende weergave op papier van wat hij voor zich zag of in zijn hoofd had. En dat lukte hem meestal niet in één keer. Met als gevolg dat lijnen doorlopend worden aangepast, overgedaan, en dan weer net iets anders neergezet. En het “inkleuren van de lijntjes” is al evenzo een zoekproces, waarbij de lijntjes eerder toevalligheden dan strakke kaders lijken.

“Buiten de lijntjes kleuren” is bij Rembrandt dus een noodzakelijk onderdeel van zijn zoeken naar de best overtuigende papieren weergave van de wereld om hem heen. Zonder dat geen goed eindresultaat, zo leert Rembrandt ons. Iets wat denk ik ook op ons van toepassing is. Want ook als wij tegenwoordig een passende aanpak van maatschappelijke problemen zoeken is goed buiten de lijntjes kunnen kleuren vaak een noodzakelijke competentie. Omdat we nu eenmaal net als Rembrandt zelden te maken hebben met situaties waar alle lijntjes perfect zijn.

Het is overigens diezelfde Rembrandt die ons leert dat het ook anders kan. Er zijn tekeningen waarbij je niet buiten de lijntjes hoeft te kleuren, omdat die lijntjes nu eenmaal wel perfect zijn. Maar dat vereist wel een waar meesterschap. Een niveau dat zelfs de grote Rembrandt pas op het einde van zijn leven wist te bereiken. Resulterend in tekeningen van haast goddelijke schoonheid. Zoals zijn tekening van een Slapende vrouw (ca. 1654). In die tekening is al het zoeken verdwenen. Trefzeker tekent Rembrandt een jonge vrouw, die misschien wel zijn nieuwe geliefde is. Geen enkele lijn is overbodig. En aan kleur heeft Rembrandt in dit geval geen behoefte. Laat staan aan kleuren buiten de lijntjes.

Maar dit is een niveau van meesterschap dat ons als ambtenaren waarschijnlijk niet is gegeven. Er is immers een belangrijk verschil met tussen ons en Rembrandt. Hij kon vaak op een mooi schoon stuk papier beginnen, terwijl wij steevast te maken hebben met allerlei ‘oude tekeningen’ waarbinnen we onze weg moeten zoeken. Misschien zouden ook wij, als we helemaal, maar dan ook echt helemaal opnieuw konden beginnen niet buiten de lijntjes hoeven kleuren. Maar ik ben bang dat dat een illusie is. Wij zijn net als de vroege Rembrandt gedoodverfd buiten de lijntjes kleuren. Al was het maar om soms uit te vinden waar die lijntjes eigenlijk horen te staan.

© Martin Lok (21 juni 2015)

Gegevens kunstwerk
Naam: Slapende jonge vrouw 
Maker: Rembrandt Harmenszoon van Rijn (Leiden, 15 juli 1606/1607 – Amsterdam, 4 oktober 1669)   
Wanneer is het gemaakt: 1654 
Formaat: 24,6 x 20,3 cm
Methode: penseel in bruin, enige witte dekverf; kaderlijnen met pen in bruin
Waar te vinden: The British Museum (London)

Deze column is ook gepubliceerd op de Intranet-site van het ministerie van Economische Zaken.

In de gipsotheek worden meer dan duizend gipsen schetsen van beeldhouwers getoond, opeengepakt in grote stellages. Eerste probeersels en vervolgwerkjes, stuk voor stuk tussenstations, op weg naar een hopelijk grootse creatie. Sommigen zijn slechts een paar centimeter groot, zoals het ontwerpje van Carasso voor de sokkel van de fontein die in het Ministerie van Economische Zaken staat. Andere zijn manshoog. Maar in alle gevallen tonen ze de stappen die de kunstenaar heeft afgelegd.

Die stappen zijn natuurlijk het beste te volgen als er van een beeld meerdere modellen bij elkaar staan. Zo is bijvoorbeeld aan de hand van verschillende schetsen voor de Dokwerker (1952) te zien hoe Mari Andriessen zijn beeld tot het krachtig statement heeft gevormd dat tegenwoordig in alle glorie Amsterdam verrijkt: door stapje voor stapje de dokwerker geleidelijk aan robuuster te maken, naar achteren te laten hellen en zijn knuisten meer accent te geven.

Prachtig toch, zo’n kijkje in de keuken van de beeldhouwer? Dichter op de huid van de beeldhouwer kan je niet komen. Of, zoals Jan Teeuwisse, directeur van Beelden aan Zee, het zegt: “Door de gipsen kom je het dichtst bij de duimdruk van de kunstenaar.”

“Dat wil ik op mijn werk ook”, was het eerste dat ik dacht toen ik er rond dwaalde. Een beleidsotheek, dat zou toch prachtig zijn? Daarin tonen we dan niet het eindproduct, maar de weg ernaar toe. Dus niet de Rijksnatuurvisie of de Kamerbrief Stand van Zaken Vogelgriep maar de eerste concepten daarvan, met de krabbeltjes van ambtenaren of bewindslieden nog in de kantlijn.
Een paar van die concepten op rij maakt het creatieve proces van de beleidsmaker zichtbaar. Dan zie je hoe ook de ambtenaar, als een volleerd Mari Andriessen, in zijn werk zoekt naar de juiste pose. Hoe ook hij in zijn aanpak, op zoek naar maximale impact, schuift met houdingen, formaten en kijkrichtingen. Dan zie je de duimdruk van de ambtenaar.

Het lijkt me iets om met trots tentoon te stellen. Ook als er niet “gewobt” wordt. Bijvoorbeeld in de ontvangsthal van verschillende ministeries, naast die gebruikelijke planken met de ter-inzage-leggingen; dan wordt het daar ook eens wat drukker. Elke week een andere Kamerbrief of beleidsnota, waarvan we zo de ontstaansgeschiedenis tonen. Als ode aan de creativiteit van de ambtenaar. Uit trots voor het publiek vakmanschap.

© Martin Lok (7 december 2014)

Gegevens kunstwerk
Naam: De Dokwerker, gipsen model 
Maker: Mari Andriessen (Haarlem, 4 december 1897 - aldaar, 7 december 1979) 
Wanneer is het gemaakt: 1952
Materiaal: gips
Waar te vinden: Beelden aan Zee, gipsotheek (Scheveningen)

Met dank aan Museum Beelden aan Zee (Scheveningen) voor de foto van het model van de Dokwerker.
Deze column is ook gepubliceerd op de Intranet-site van het ministerie van Economische Zaken.

Doelstellingen niet baseren op haalbaarheid maar op urgentie. Op wat moet en nodig is. Dat is nog eens toewijding voor de goede zaak. Dat is uitdagend. Dat is lef!

De ASN Bank is overigens niet de eerste die dit zo doet. Kennedy ging hen voor met zijn “man on the moon” ambitie. En Martin Luther King met zijn “I have dream”. In het bedrijfsleven is Ray Anderson van Interface een mooi voorbeeld toen hij in 1994 met zijn Mission Zero koos voor “nul emissie” in 2020. Een ambitie waarvan in 1994 de haalbaarheid net zo onzeker was als die van de klimaatdoelen van de ASN Bank nu.

Maar toch, ze doen het wel en staan daarin niet alleen. Ook de duurzaamheidsambities van Unilever en FMO zijn van eenzelfde insteek. Nee, wie wat rondneust in de strategische plannen van bedrijven ziet snel genoeg dat de ASN Bank met zijn “wat moet” doelstellingen echt geen eenzame gek is.

Ook in de creatieve sector wordt de haalbaarheidsvraag geregeld naar het tweede plan verwezen. Bijvoorbeeld bij Daan Roosegaarde. Al zijn projecten zijn van het kaliber “te ingewikkeld in het begin”, maar leiden steevast tot de prachtigste producten. Omdat Roosegaarde nooit accepteert dat iets niet kan. Het leverde de prachtige Lotus Dome op, waarin metalen bloemen reageren op de nabijheid van mensen. Ik vond het een enerverende ervaring toen ik ervoor stond. En Roosegaarde’s onvermogen om “dat kan niet” te accepteren leverde natuurlijk vorige week de Smart Highway op: een energieneutrale weg zonder verlichting, maar met geverfde belijning die overdag wordt opgeladen en als het donker is sprookjesachtig licht geeft. Het kon eerst niet, zo’n weg, maar hij ligt er nu wel. Omdat Roosegaarde niet opgaf en Heijmans zijn ambitie deelde. Het is een instant succes; de klanten staan inmiddels in de rij.

Kan de overheid dat ook niet? Ambities aangaan waarvan we nog niet weten of ze haalbaar zijn, maar die wel moeten. Het is een interessante vraag. Ik ken weinig voorbeelden waar de Nederlandse overheid hiervoor kiest. Terwijl er zat grote maatschappelijke uitdagingen zijn die hierom vragen. Van financiële crisis, klimaat tot zorg of sociale zekerheid, om er maar een paar te noemen. Zou het juist bij deze problemen niet mooi zijn als ook de overheid de moed heeft zich niet altijd door “haalbaarheid” te laten beperken en alle ruimte geeft aan “wat moet”. Er zijn voorbeelden te over die ons leren dat dat tot de mooiste resultaten leidt.

© Martin Lok (26 oktober 2014)

Gegevens kunstwerk
Naam: Smart Highway 
Maker: Studio Roosegaarde en Heijmans Infrastructure 
Wanneer is het gemaakt: 2014
Materiaal: asfalt en lichtgevende verf
Waar te vinden: Oss, zie Studio Roosegaarde

Deze column is ook gepubliceerd op de Intranet-site van het ministerie van Economische Zaken.

In de zomermaanden ben ik één week ambtenaar af en houw ik steen. Even iets geheel anders dan het reguliere werk op het ministerie van EZ. “Maar waarschijnlijk net zo stoffig” hoor ik dan wijlen mijn vader met een glimlach zeggen. Of hij daar gelijk in zou hebben of niet is een kwestie van smaak, maar dat beeldhouwen en beleid maken meer overeenkomsten vertonen dan je in eerste instantie zou denken is een waarheid als een koe.

Want wat is beeldhouwen? Volgens Michelangelo niets anders dan het “verwijderen van overtolligheden”, om zo het beeld dat al in de steen verstopt zit bloot te leggen. Net zoals de moderne ambtenaar zich bij het blootleggen van oplossingen voor maatschappelijke problemen moet ontdoen van “overtolligheden” die ons het zicht op die oplossingen ontnemen.

Dat lukt nooit zonder een goed plan vooraf en zonder dat je de steen (of de maatschappij) steeds vanuit verschillende kanten benadert. Iedereen die beeldhouwt weet dit. Want anders loop je vast op de beperkingen in de steen; er is immers altijd wel een hard stuk of een ader op een onhandige plaats die om aanpassing van je oorspronkelijke idee vraagt. Beeldhouwen is dan ook altijd balanceren tussen je idee vooraf en de eigenschappen van de steen.

Niemand omschreef dat balanceren mooier dan Michelangelo zelf, nota bene in een liefdesgedicht:

“De grootste kunstenaar kan niets verzinnen,
dat niet vooraf al in steen bestaat,
maar als zijn hand niet met zijn geest mee gaat,
zal hij het nooit van ‘t ruwe marmer winnen”

Michelangelo won zijn beelden van het ruwe marmer door steeds vanaf een andere kant als het ware de steen in te trekken. Omdat hij ook één van de meest gesjeesde beeldhouwers allertijden is (hij maakte op de hoogtijdagen van zijn roem tweederde van zijn beelden niet af) kan je dit proces in een aantal beelden goed zien. Zoals in de Atlas-Slaaf in Florence. Michelangelo bevrijdt deze Titanenzoon door aan drie zijden overtolligheden weg te hakken. Hij zou het beeld niet afmaken, en liet ons zo een prachtig kijkje in het proces van sculpturaal balanceren na.

Toen ik Michelangelo’s gedicht over de essentie van beeldhouwen begin jaren negentig voor de eerste keer las was ik overdonderd. Ik werkte als ambtenaar-broekie mee aan het tweede Milieubeleidsplan. Een complex beleidsproces waarbij we continue balanceerden tussen wat naar ons idee nodig was voor een beter milieu en wat draagvlak had in de samenleving. Ik leerde daarbij dat ook “de grootse ambtenaar niets kon verzinnen, dat niet al vooraf in de samenleving bestond”. Maar, zo leerde ik van Michelangelo en uit de praktijk, met een goed eigen idee vooraf kon je ver komen. Zeker als je ervoor zorgde altijd vanuit verschillende kanten met de samenleving in dialoog te zijn. Een les die volgens mij nog steeds staat als een huis. Iedere netwerkende ambtenaar zal dat beamen.

Kortom, beeldhouwen en beleid maken lijkt meer op elkaar dan je in eerste instantie zou denken. In die zin kan ik niet anders dan constateren dat ik al beeldhouwende eigenlijk hetzelfde doe wat ik altijd al doe. Al zal ik iets stoffiger thuiskomen. Op dat punt zou mijn vader het (zoals wel vaker) bij het rechte eind hebben gehad.

© Martin Lok (15 augustus 2014)

Gegevens kunstwerk
Naam: Atlas Slaaf
Maker: Michelangelo Buonarroti (Caprese 1475 - Rome 1564)
Wanneer is het gemaakt: ca. 1520-1530
Formaat:  h 277 cm
Materiaal: marmer
Waar te vinden: Galleria dell'Accademia (Florence, Italië)

NB Deze column verscheen eerder ook op de Intranet-website van het ministerie van Economische Zaken