De Badde is een gebouw van de gemeente Hoogezand -Sappemeer waar wijkbewoners zelf verschillende activiteiten zijn gaan organiseren voor en met buurtbewoners. Kinderopvang, sportgroepen, koffietafels, haak- en breiavonden zijn het laatste jaar opgezet. Door deze activiteiten zijn nieuwe samenwerkingen tussen onder meer buurtbewoners, gemeente, Kwartier Zorg- & Welzijn en Centrum voor Jeugd en Gezin ontstaan. Het resultaat is dat de buurt die bekend stond als een grote achterstandswijk met veel criminaliteit langzaamaan groeit naar een buurt waar aandacht en respect voor elkaar is. “Bewoners kenden vroeger veel overlast in wijk: burenruzies, drugsproblemen en inbraak. Nu zie je bijna geen politie meer komen in de wijk. Mensen zeggen ook dat ze geen tijd meer om ruzie te maken. Ik voelde mij zelf ook niet altijd veilig in de wijk. Nu wel. De sfeer is helemaal veranderd”, aldus Imad Al-Delaimy. Mathilde Stam vult aan: “wij hebben niet alleen mensen geactiveerd, maar zien dat het gedrag hierdoor is beïnvloed. Het levert voor bewoners zelf niet direct geld op, maar vooral de waarde dat ze meetellen, kennis kunnen overdragen en weer nieuwsgierig zijn naar elkaar. De eigenwaarde stijgt enorm en ze tonen weer respect voor de andere. Daar doen we het voor.”

Hoe is het begonnen?

Bij Kwartier Zorg & Welzijn zagen ze dat ze veel zorg inzetten voor bewoners met niet altijd de gewenste resultaten. Organiseren vanuit eigen kracht werd meer het devies. Daarnaast stond het gebouw de Badde al een tijd leeg. In 2013 is in een gesprek met de gemeente besloten het gebouw beschikbaar te stellen voor activiteiten. Imad is veel gesprekken aangegaan met bewoners. Hij zegt daar zelf over: “Lang ben ik bezig geweest met het focussen op problemen en gespreksmethoden. Ik zag dat het weinig effect had. Ik geloof dat je je meer kunt richten op nieuwe perspectieven en daarover met mensen in gesprek gaan. De problemen verdwijnen of worden veel minder erg.” In de gesprekken met buurtbewoners vroeg hij hen wat zij zouden willen en kunnen. En hoe zij graag hun leven wilden verbeteren. De verhalen kwamen snel los wat leidde tot activiteiten in het gebouw. Imad vertelde zo dat hij in gesprek kwam met een grote gezette man die zei dat hij het gevoel had dat medebewoners door zijn postuur bang voor hem waren. “Deze man is eerst beheerder geworden van het gebouw en dat is een half jaar heel goed gegaan. Daarna heeft Detlef het met zijn vrouw Nathalie overgenomen.”

Nathalie en Detlef

Nathalie Roetert en Detlef Soumahu

Nathalie en Detlef hebben beide met Imad gesproken. Zij wilden wel wat gaan doen. “Imad kwam vorig jaar met de vraag of wij iets in de Badde wilden doen. Ik wist wel dat het gebouw leegstond maar verder niet. In februari zijn we meegegaan en in mei gewoon begonnen. Ik organiseerde voor kinderen in de wijk een activiteit. We zijn cupcakes gaan bakken. Er kwamen meer dan veertig kinderen. Ik vond het zo leuk dat ik graag meer wilde doen.”, zegt Nathalie met een grote glimlach op haar gezicht. “In november hebben we activiteiten voor Halloween georganiseerd. Honderd kinderen kwamen hier op af. Ze hebben ook een tekening gemaakt voor mij. Deze moest voor het raam hangen. Daar word ik zo blij van. Daarnaast zijn we dit jaar drie dagen op vakantie geweest. Een ondernemer in de wijk heeft het gesponsord. Veel kinderen hebben niet de mogelijkheid om weg te kunnen. Even er tussenuit was een hele beleving voor hen”. Detlef geeft aan dat hij zelf in een moeilijke periode zat en door psychische problemen soms erg vervelend was voor zijn omgeving. Door het beheren van het gebouw, de omgang met kinderen en samen te werken met andere buurtbewoners haalt hij veel voldoening uit zijn activiteiten. “Er gebeurde altijd wat in de buurt. Mensen keken mij aan en dat irriteerde mij en schoot ik uit de slof. Nu maak ik mij er niet meer druk over en dat heeft veel rust gegeven!

Hun droom is de activiteiten rond het wijkgebouw verder uit te breiden en hopen dat zij hier ook in hun levensonderhoud kunnen voorzien. Op dit moment is dat nog niet mogelijk. Voor activiteiten kloppen ze aan bij de lokale middenstand die hen helpt met frisdrank, ranja en andere benodigdheden. Het vizier staat nu op het organiseren van activiteiten voor kerst en oud en nieuw. Ze hebben de ambitie meer ouders te betrekken en nog veel meer te organiseren samen met andere bewoners. Uit het gesprek voel je het enthousiasme, de verantwoordelijkheid en de ambitie.

Maatschappelijke waarde

Mathilde Stam en Imad Al-Delmainy zien veel waarde in het initiatief. De sociale cohesie is versterkt, criminaliteit gedaald, het onderlinge respect en de trots van mensen terugkomen. Het initiatief wordt naast de gemeente ook gesteund door het lokale bedrijfsleven en verbindt maatschappelijke organisaties. En dat alles in een regio met veel armoede en gezien de arbeidsmarkt weinig perspectief op werk. De kracht van de samenleving is vaak groter dan gedacht.

Friso Coumou

Friso Coumou, ‘versneller van de doe-democratie’, blogt regelmatig op zijn site frisocoumou.nl. Hieronder vind je de weergave van zijn blog over ‘goed doen’ en de rol van de overheid daarbij. 

‘Waarom is het in Nederland zo moeilijk om goed te doen?’, verzuchtte een financieel expert. Hij was één van de deelnemers aan een sessie over ‘knelpunten in de doe-democratie’. Diverse duo’s van maatschappelijk initiatiefnemers en gemeenteambtenaren hadden knelpunten beschreven die zij ervaren bij de realisatie van maatschappelijk initiatief. Het waren knelpunten rondom aanbestedingen, belastingen en aansprakelijkheid.

In diverse gedaanten zag ik dezelfde onderliggende spanningen terugkomen. Overheidsprocedures zijn gericht op grote organisaties. Initiatieven zijn kleinschalig. Overheidseisen zijn geënt op professionals. Initiatiefnemers zijn semiprofessionele betrokkenen. Overheden denken en werken vanuit sectorale indelingen. Maatschappelijke initiatieven combineren allerlei functies, dwars door de sectoren heen.

Het overheidsbeleid en de daarop gebaseerde procedures stammen uit de tijd dat ambtenaren de wereld konden indelen in twee categorieën. Enerzijds is er de wereld van profit. Dit is het dagelijkse werk van professionals in commerciële organisaties. Het draait hier om resultaatgerichtheid. Anderzijds is er de wereld van non-profit. Dit is het vrijwilligerswerk dat mensen in het weekend en de avonduren doen bij een vereniging, stichting of kerk. Hier draait het om betrokkenheid.

De overheid heeft in dit schema heldere rollen ten opzichte van partijen in beide werelden. De overheid waarborgt de legitimiteit. Voor de vrijwilligers is de overheid een subsidieverstrekker. Daar zijn procedures voor bedacht, met criteria voor transparantie en verantwoording. Voor de commerciële organisaties is de overheid een opdrachtgever, een toezichthouder en een marktmeester. Ook daarvoor zijn procedures bedacht, met criteria voor kwaliteit, professionaliteit, omzetgrootte, veiligheid, enzovoort.

Maar de wereld is veranderd. Het moderne maatschappelijke initiatief combineert goed doen met een verdienmodel. Het wil op eigen benen staan en onafhankelijk van subsidies zijn. Dat verlangen overheden en fondsen ook. Het initiatief produceert daartoe economische waarde. Die economische winst blijft bijzaak. Het is een noodzakelijke randvoorwaarde voor de continuïteit van de sociaal-maatschappelijke waardecreatie. We zouden het moderne maatschappelijke initiatief als een nieuwe wereld kunnen opvatten. De wereld van for benefit.

De overheid weet daarmee nog niet om te gaan. Ze duwt for benefit in het oude schema van profit en non-profit. Jammer genoeg voor de initiatiefnemers vallen ze, zodra er sprake is van enige economische waardecreatie, negen van de tien keer in deprofit-categorie. Ik zag laatst een Loesje-poster die dit op grappige wijze samenvat:

‘Denk je onafhankelijk te zijn met je moestuin en je zonnepaneel, wil de Belastingdienst een derde van de bloemkool hebben.’

De uitwerking is minder grappig: een overheid die de participatiesamenleving met de mond belijdt, maar in gedrag allerlei initiatieven beperkt en in de kiem smoort.

Waardecreatie vindt tegenwoordig vooral plaats in netwerken. Overheden, bedrijven en initiatiefnemers nemen daaraan allen deel. Nu het speelveld zich heeft verbreed is het tijd dat alle partijen ook hun blik verbreden. Ze moeten meer oog krijgen voor andere waarden. En hun criteria daarop baseren.

Commerciële organisaties kijken dan voorbij de P van profit. Van nature zijn ze resultaatgericht en goed in economisch rendement. Maar hoe goed scoren ze op sociale en ecologische impact? En hoe goed scoren ze op legitimiteit en betrokkenheid? Zijn ze transparant? Geven ze iets terug aan de samenleving?

Maatschappelijk initiatiefnemers kijken dan voorbij de P’s van persoon en planeet. Van nature zijn ze goed in de organisatie van betrokkenheid. Maar hoe goed scoren ze op economische continuïteit en legitimiteit? Zijn ze in staat te voldoen aan een aantal spelregels die nu eenmaal gelden als je deelneemt aan het sociaal-maatschappelijke en het economische verkeer? Kunnen ze hun maatschappelijke impact bewijzen en zich daarover verantwoorden? Zijn de initiatieven transparant over welke groepen mensen ze in- en uitsluiten?

En overheden kijken dan voorbij de P’s van politiek en procedures. Naast legitimiteit en resultaatgerichtheid stellen ze criteria voor de organisatie van betrokkenheid. Zijn overheden in staat verder te kijken dan procedures die zijn gebaseerd op gelijke behandeling van iedereen? Kunnen ambtenaren bij aanbestedingen verder kijken dan de laagste prijs op basis van schaalvoordelen? Hebben bestuurders het lef om voorbij legitimiteitseisen te gaan en onderscheid te maken?

Pas dan, als alle partijen vanuit meerdere waarden handelen en elkaar de maat nemen, zal het in Nederland makkelijker zijn om goed te doen.

Friso Coumou
“Ik help mensen en groepen veranderingen te realiseren. Vanuit het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties ben ik actief als Versneller Doe-democratie. Mijn interessegebieden zijn onder meer: innovatie, veranderkunde, creativiteit, leerprocessen, verhalen vertellen, design denken, sociaal ondernemerschap, democratie en menselijke ontwikkeling.
U kunt contact met mij opnemen via LinkedIn of Twitter.”

Er moet een switch komen in het denken van ambtenaren als het aan Ellen Grooteman, programmamanager intercollegiale professionalisering ligt. Regelmatig wordt voor de opleiding van ambtenaren nog te snel gekeken naar externe trainers die duizenden euro’s kosten. Dit terwijl volgens Grooteman de benodigde kennis vaak al binnen de overheid te vinden is. “Er moet hier meer bewustwording over komen; de besparing ligt in feite voor het oprapen.”

Grooteman is om die reden een jaar geleden een pilot gestart vanuit het Overheidsnetwerk leren en ontwikkelen om meer bewustwording te creëren voor alle kennis die we met elkaar in huis hebben binnen de overheid. “Je moet kennisvraag en –aanbod aan elkaar zien te koppelen.” Collegiaal leren is wat haar betreft een stap in de goede richting. Door middel van websites als Pleio en Linkedin slaagde zij er in om snel een groep collega-trainers te vinden die aan groepen ambtenaren hun kennis overdragen. Deze “gratis korte cursussen voor en door collega’s” werden bekend gemaakt via het Leer-Rijk, de opleidingsdatabase voor de Rijksoverheid en de Leerkaart voor de andere overheden. Bij de databases zijn inmiddels duizenden ambtenaren aangesloten. Zij kunnen opleidingen zoeken en beoordelen, vragen stellen en zich aanmelden voor cursussen of deze zelf geven. Zo worden er gratis trainingen gegeven over omgaan met social media, effectief werken, het wetgevingsproces, projectmanagement en papierloos werken met de iPad.

Hoewel een enquête onder de ex-deelnemers van de korte cursussen over de toegevoegde waarde ervan massaal werd ingevuld en aangevuld met suggesties voor een doorstart, is het Grooteman vooralsnog niet gelukt om dit collegiaal leren een structurele plek te geven. Waarom weet zij niet, hoewel ze vermoedt dat ze tegen een stukje bureaucratie is aangelopen. Bottom-up initiatieven die ontstaan in diverse netwerken bij de overheid lijken nog niet erg te passen in de traditionele ambtelijke organisatie.

Toch is dat volgens haar een kwestie van tijd. Om in termen van bestuurskundige Paul  ’t Hart te spreken: we zitten momenteel  in een overgangsfase tussen new public management en besturen in de netwerksamenleving

“Wij zitten momenteel in die overgangsfase denk ik. Ons werk wordt steeds meer netwerkgericht en flexibel, maar ook wordt nog gehecht aan oudere normen, waardoor er soms een kloof ontstaat tussen het echt willen en het echt doen.”

Ondanks dat haar pilot vooralsnog niet werd doorgezet blijft zij niet stilzitten. Dit jaar wordt collegiaal leren als “programma intercollegiale professionalisering” vanuit BZK (programma Beter Werken in het Openbaar Bestuur) en VNG gefaciliteerd voor gemeenteambtenaren in het kader van de decentralisaties in het sociale domein. Nu onder andere de jeugdzorg en de ouderenzorg de verantwoordelijkheid worden van de afzonderlijke gemeentes, is onderlinge kennisdeling van groot belang. Grooteman is niet bang dat collegiaal leren weer vastloopt. “Het hoeft niet. De kracht is dat je het kleinschalig en informeel houdt. Dan gaan betrokkenen vanzelf zien dat het werkt én bespaart.”

Het belangrijkste volgens Grooteman is het stukje bewustwording. “Er wordt niet alleen een switch in denken verwacht van de samenleving, maar ook van de overheid. Leren van elkaar is een manier voor de overheid om geld te besparen en heeft bovendien nog meer positieve effecten, zoals het spontaan ontstaan van nieuwe kennisnetwerken, bevordering van flexibiliteit en mobiliteit en erkenning van de collega-trainer als expert op zijn of haar werkterrein.’’